Stavros Pantelidis

About me:

Γεννήθηκε το 1891 στην καρδιά της Σμύρνης, όπου σπούδασε έντεχνη μουσική. Έγραφε και έπαιζε ασταμάτητα από τότε στα μουσικά της στέκια. Σαν ξεριζωμένος πρόσφυγας μέσα στην Αθήνα συνεχίζει να φτιάχνει μουσική, να συνθέτει και να γραμμοφωνεί τραγούδια μέχρι τον μερικό παραγκωνισμό του από το καθεστώς το 1936. Συνεχίζει όμως να συνεργάζεται, να βοηθά, με τις γερές του γνώσεις, άλλους εμπειρικούς μουσικούς και να προσφέρει στην ελληνική μουσική δημιουργία μέχρι το τέλος της ζωής του (1956), μέσα και από την αθέατη πλευρά της ρεμπέτικης ιστορίας. Ο Παντελίδης έζησε και δημιούργησε μέσα σε τρεις άκρως θεμελιακές περιόδους της νεοελληνικής μουσικής κληρονομιάς, όταν το αστικολαϊκό τραγούδι άρχισε να καθιερώνεται και το παραδοσιακό απέκτησε μεγαλύτερο εύρος με πολλαπλές γραμμοφωνήσεις: α) ως νέος σπούδασε και έγραψε στην ανθηρή περίοδο του σμυρνέϊκου τραγουδιού, β) ως έμπειρος συνθέτης δημιούργησε στην παραγωγική προπολεμική περίοδο του σμυρνέϊκου και πειραιώτικου κλασικού ρεμπέτικου, γ) ως ώριμος δάσκαλος ενέπνευσε συνεργάσθηκε και βοήθησε στην πλούσια μεταπολεμική περίοδο του όψιμου ρεμπέτικου και κατόπιν λαϊκού τραγουδιού. Έδρασε δημιουργικά σε 4 δεκαετίες του Ελληνικού τραγουδιού του 20, του 30, του 40, του 50. Αυτός ο μικρασιάτης συνθέτης του κλασικού ρεμπέτικου και παραδοσιακού τραγουδιού, μαζί με τα κυκλοφορημένα μελισματικά τραγούδια του, άφησε κι’ ένα σημαντικό αριθμό 1.600 χειρογράφων παρτιτούρων και στίχων, που διέσωσα και ταξινόμησα, με ανέκδοτα ή και λίγα ξεχασμένα τραγούδια, που η μελέτη τους μαρτυρά το έντεχνο και πηγαίο ταλέντο του στο να γεννά μελωδίες, αλλά και την παραμερισμένη μέχρι σήμερα καλλιτεχνική του προσφορά. Στα 1890 στη Σμύρνη το τούρκικο κράτος δίνει την άδεια να ιδρυθεί ο μουσικός σύλλογος «Απόλλων» όπου λειτουργεί και αθλητικό τμήμα. Αργότερα δημιουργείται από μέλη του και ο σύλλογος «Πανιώνιος» με τους ίδιους στόχους. Αυτοί οι σύλλογοι είχαν έμπειρους δασκάλους για τα όργανα και τα θεωρητικά, μικρές ορχήστρες μαθητών και μαντολινάτα. Με τους συλλόγους συνεργάζονταν εξαίρετοι μουσικοδιδάσκαλοι όπως ο Μηλανάκης, ο Καλέγιας που δίδασκαν μουσική γραφή, ανάγνωση και πρακτική τους νεαρούς Σμυρνιούς. Άλλος ένας καλός μουσικός σύλλογος ήταν ο «Ορφέας». Από νεαρός ο συνθέτης εγγράφεται στο μουσικό σύλλογος Σμύρνης «Απόλλων» όπου μαθαίνει με δασκάλους ευρωπαϊκή μουσική γραφή αλλά και πολύ καλό μαντολίνο και κιθάρα, γίνεται μέλος σε μεγάλη μαντολινάτα, αλλά συχνά συγκροτεί μικρότερα σχήματα με φίλους του προκειμένου να παίζουν σε καλά κέντρα και κοινωνικές εκδηλώσεις. Πρέπει η δραστηριότητα του να συμπίπτει και με τη φημισμένη ορχήστρα της Σμύρνης τα «Πολιτάκια». Αργότερα θα ασχοληθεί με τη Φιλαρμονική που υπήρχε στον Άγιο Δημήτρη της Σμύρνης, αλλά συχνότατα και με τα «καφέ αμάν». Η παιδεία του εμπλουτίζεται απ' την ψαλτική τέχνη του πατέρα του, με τον οποίο στάθηκε κάποτε σε ψαλτήρι. Συχνά συμμετείχε σε φιλικές και οικογενειακές βεγγέρες, του άρεσε ν’ ακούει παλιούς γλεντζέδες να τραγουδούν και να παίζουν όργανα, όπως κάποιο θείο του καλό λυράρη. Αυτή η πλουσιότατη επαφή με τη μουσική του δίνει μεγάλη ευχέρεια και στη γραφή της ευρωπαϊκής σημειογραφίας στο πεντάγραμμο και στη χρήση των λαϊκών δρόμων, είχε μάλιστα ένα πολύ καθαρό γραφικό χαρακτήρα που φαίνεται σε άριστα καλλιγραφημένες παρτιτούρες, αν και σε πολλά χειρόγραφα χρησιμοποιεί πρόχειρη γραφή και λέξεις αργκό, πολύ ανορθόγραφες μάλλον, σαν σφραγίδα προσωπικού στυλ στο γράψιμο των πολλών τραγουδιών που έδινε από δω και από κει. Του άρεσε πολύ η εξάσκηση με το αφτί στο πεντάγραμμο, κάτι που τον έκανε να γράφει με ταχύτητα διανθισμένες μελωδίες και ρυθμούς στο χαρτί. Τα χειρόγραφα του και οι γραμμοφωνήσεις τραγουδιών μαρτυρούν το ενδιαφέρον του για την λαϊκή παράδοση στη μελωδία και στο ρυθμό - θυμίζουν τις παλιές πατροπαράδοτες μελωδίες της Μικρασίας, των άλλων Ελληνικών περιοχών και δεν λείπουν βέβαια οι αραβικοί, οι ανατολίτικοι, οι σέρβικοι και ρουμάνικοι ρυθμοί. Τον ενδιαφέρει η λεπτομέρεια στον ρυθμό στο δρόμο, στην έκφραση του όλου κομματιού, συχνά γράφει οδηγίες πιο εκφραστικές στις παρτιτούρες όπως «καλαματιανό μεράκι» ή «συρτό του πόνου» ή και «παίξε ταξιμάκι στην εισαγωγή» κ.ά. Έπαιζε σε πολλά και διάφορα κέντρα της Σμύρνης και των περιχώρων, είχε πολλές ευκαιρίες να δείχνει τη δεξιοτεχνία του στα πολλά μουσικά στέκια και κέντρα ψυχαγωγίας, για τα οποία ο υπέργηρος σμυρνιός Γ. Κατραμόπουλος μου ανέφερε με λεπτομέρεια τα εξής: Στη προκυμαία στο ονομαστό-Και, υπήρχαν το «Κράμερ» που διέθετε δύο ορχήστρες (η μία ένα κουαρτέτο εγχόρδων και η άλλη πιο ελαφρά) δίπλα το «καφέ Φώτης» με δύο ορχήστρες (μία κλασική και μία με μαντολίνα), κατόπιν το «καφέ Παρί» με τη γνωστή ορχήστρα «τα Πολιτάκια», παραδίπλα ένα ανδρικό στέκι με λαϊκά όργανα μόνο. Στην άλλη πλευρά της παραλίας ήσαν το «Λούνα Πάρκ» και το «Καφέ Κόρσο» με δικές του ορχήστρες, στο κέντρο της πόλης «ο Νέος Κόσμος» με τα γνωστά σαντουροβιόλια. Σε άλλες κεντρικές ή ημικεντρικές γειτονιές υπήρχαν και άλλα πάντα γεμάτα από κόσμο και μουσική, στο «Απόλλων μουσηγέτης» είχε αφήσει όνομα ο βιολάτορας Μπενέτας. Οι Σμυρνιοί άκουγαν όλα τα είδη μουσικής αρκεί να ήταν καλά και σωστά. «Σμύρνη που είχες εμορφιές με πλούτη και με χάρη, αχ Σμύρνη μου φιλόξενη ήσουν κρυφό καμάρι». (1935) Και στην προσφυγιά μετά το 1922 επέζησε το τραγούδι της Μικρασίας. Οι παράγκες κι οι συνοικισμοί πλημμύριζαν κάθε βράδυ με τα προσφυγίτικα τραγούδια, με τα οποία οι Μικρασιάτες έσβηναν τον καημό τους για τη χαμένη πατρίδα. Η μουσική της ελληνικής ανατολής δημιουργεί ένα γοητευτικό σύνολο που παραμένει μέχρι σήμερα ζωντανό και ελκυστικό για πάρα πολλούς Έλληνες, απογόνους προσφύγων και γηγενείς. Με την ιδιότυπη γλώσσα και τον ποιητικό λόγο, με την ιδιορρυθμία και την μελωδικότητα των ήχων και των οργάνων, την ιωνική χάρη και λεπτότητα πάντοτε συγκινεί και συναρπάζει. Στην πρώιμη αρχαιότητα, στα μέρη της Ιωνίας, αναπτύχθηκε ένα είδος μουσικό που ονομάζεται «ιαστί αρμονία», δηλαδή ιωνική μελωδία. Αυτή η ιαστί αρμονία συνδυάζει στοιχεία λυδικά, φρυγικά και ελληνικά , ιωνικά ή αιολικά. Χαρακτηρίζεται από λυρισμό ηδυπάθεια, ερωτισμό και τρυφερότητα, στοιχεία που συναντάμε ολοφάνερα και στο νεώτερο σμυρναίικο τραγούδι. Σ’ αυτό το μουσικό περίγυρο με τις σμυρναίικες μελωδίες και τους προσφυγικούς συνοικισμούς της Αθήνας έζησε και δημιούργησε για τριάντα και πλέον χρόνια ο συνθέτης Σταύρος Παντελίδης. Το 1926 ανοίγει κουρείο στο Βόλο για δύο χρόνια, τα βράδια παίζει με κομπανίες, τα πρωινά κάνει τον κουρέα. Στην περίοδο 1931-36 κάνει 55γραμμοφωνήσεις με τραγούδια του σ' όλες τις τότε εταιρείες, ως και μεγάλο αριθμό δημοτικών τραγουδιών χωρίς όνομα συνθέτη! Το 1936 αρχίζει ο δισκογραφικός του παραγκωνισμός και η λογοκρισία του Μεταξά μπαίνει στα έργα του. Συνεχίζει να συνεργάζεται να βοηθά τους άλλους συναδέλφους του, που σε μεγάλη πλειοψηφία ήσαν απλοί μουσικοί, δεξιοτέχνες μουσικού οργάνου. Το 1956 πεθαίνει πάμφτωχος στις 23 Ιανουαρίου. «Ξεχασμένος απ' την πολιτεία, αγνοημένος απ' τους φίλους, ο Σταύρος Παντελίδης έπαιζε μπουζούκι για να ξεχνάει τον καημό σ' ένα κουτούκι της αγοράς του Βύρωνα, τη νύκτα της 23ης Ιανουαρίου 1956, η οικογένεια του αναστατώθηκε όταν πληροφορήθηκαν ότι ο μπάρμπα Σταύρος λιποθύμησε με το μπουζούκι αγκαλιά. Από το σπίτι τους στον Υμηττό έτρεξαν όλοι και τον πήγαν στο νοσοκομείο, όπου υπέκυψε ύστερα από 15 ώρες». Π. Γεραμάνης εφημ. «ΤΑ ΝΕΑ» Μάρτης 2003. «Σαν το φεγγάρι την αυγή, που λίγο λίγο σβήνει έτσι και η καρδούλα μου μαραίνεται και κείνη ...» (1938) Κυκλοφορημένα τραγούδια του Σταύρου Παντελίδη έτος τίτλος (εκτελεστής) Το 1931 : ο ψύλλος ( με τη Ρ. Αμπατζή) Το 1932 : Το σαλβάρι του Κιόροργλου (με τη Ρ. Εσκενάζυ) Το σαλβάρι του Κιόρογλου (με τη Μαρίκα Πολίτισσα) Τσαχπίνα Σμυρνιοπούλα (με τη Μαρίκα Πολίτισσα) Χορός Κιόρογλου (με τη Ρόζα στην Τουρκία και τον Τομπούλη συνδημιουργό) 1933; Το 1934 : ο ασίκης (Ρίτα, αμάν Αννίτσα (Ρίτα), ξανθή Εβραιοπούλα (Ρίτα), νέο χανούμι (Ρόζα), το ξενιτεμένο (Ρίτα), ο γλεντζές (Ρίτα), Τσερκές (Ρίτα), η Στελίτσα (Ρόζα – Νούρος), Ο μυλωνάς (Ρόζα – Νούρος), Ο μυλωνάς ο νέος (Ρόζα – Ρίτα), Τσερκές (Κασιμάτης), ο ψύλλος (Ρόζα), ξεμυαλίστρα (Χρ. Βάμβηλα), Τι τραβούμε εμείς οι άνδρες (Στ. Περπινιάδης), το χανουμάκι (Μ. Καναροπούλου), ο ξενύχτης (Στ. Περπινιάδης), ξενιτεμένο (Ρούκουνας), Κουτσομπόλα (Κ. Μένδρη), αμάν γιατρέ μου ( Αθ. Ευγενικός), η πλημμύρα της Αθήνας (Περπινιάδης), η πλημμύρα της Αθήνας (Ευγενικός), το χωριατόπουλο (Περπινιάδης), γαργαλιστικός χορός (Ρίτα 2 φορές), ο γλεντζές (Κ. Ρούκουνας), ο μυλωνάς (Περπινιάδης – Άννα Πολίτισσα), τσαχπίνα μαυρομάτα (συνδημ. Περπινιάδης). Το 1935 : Σμύρνη με τα περίχωρα (Γ. Μηττάκη), Μπαχριέ (Μ. Πολίτισσα), Μπαχριέ (Μαριώ Σαλονικιά), Περιβολάρης (Ρίτα), θα πάρω χωριατόπουλο (Ρίτα). Το 1936 : Τον Βενιζέλο χάσαμε (Περπινιάδης) συν. Καρύπη, μεράκι (Ρίτα), η κόρη του παπά (Ρούκουνας), Παπούτσια απ’ τον τόπο σου (Μηττάκη), Γιάννη μούσπασες τη στάμνα (Ρόζα – Περπινιάδης), σε γέλασα (συνδημ: Στ. Περπινιάδης), το πασούμι (Ρίτα) συνδημ. με Μιχαηλίδη – Σέμση. Το 1937 : Έχει η Ελλάδα ομορφιές (Ρίτα), η πεθερά μου (Περπινιάδης), να πας πουλί μου στο καλό (Ρίτα – Στελάκης ΠΕρπινιάδης), σ’ αυτό το μπαλκονάκι (Ρίτα), σε μια ξανθούλα (συνδημ. Περπινιάδης), σ’ έχω βαρεθεί (Περπινιάδης), να πας πουλί μου στο καλό (Ρούκουνας), όχι δεν σ’ αγαπώ (Ρούκουνας), μια φορά ήμουν πουλί (Ρίτα). Ξανθή Σμυρνιωτοπούλα (μουσ. Χατζηχρήστος, στίχοι Παντελίδης). Το 1938 : Για μια αγάπη πούχασα (Γ. Κάβουρας), αρρώστησα μανούλα μου (Κάβουρας), έχω αλλάξει γνώμη (Κ. Τσανάκος), δεν θέλω πλούτη Βαγγελιώ (Ρίτα), για μια τσαχπίνα καπελού (Ρίτα), πίνω τη φλόγα μου να σβήσω (Τσανάκος), Σταυρούλα πάμε στο χωριό (Τσανάκος) συνδημ. Α. Πετροπουλέα, το μυστικό (Τσανάκος), ανάθεμα σε Αμερική (Δ. Περδικόπουλος), όμορφο χωριό (Δ. Περδικόπουλος, στο μπουζούκι ο Β. Τσιτσάνης). Το 1939 : Γιαννιώτισσα (Ρούκουνας), καλογεράκι (Στράτος Παγιουμτζής). Το 1940 : Η κορδέλα (Τσανάκος), της ξενιτιάς ο πόνος (Οδυσ. Μοσχονάς). Το 1951 : Ήθελα νάμουνα πασάς (Τσαουσάκης – Στάμου) συνδημ. Χρυσίνη. Το 1952 : Το ζουμπούλι (Ι. Γεωργακοπούλου – Τατασόπουλος). Το 1953 : Μια Κυριακή στη φυλακή (Καζαντζίδης, στίχοι Χ. Κολοκοτρώ- νης), απ’ το πέρα το χωριό (duo Σταμπούλ) συνδ. Χρυσίνης τα παλιά μου τα μεράκια (duo Σταμπούλ) συνδ. Χρυσίνης η φωτιά π’ έχεις ανάψει (duo Σταμπούλ) συνδ. Χρυσίνης δυο όμορφες στη Κοκκινιά (duo Σταμπούλ) συνδ. Χρυσίνης σ’ όλους τους συνοικισμούς (duo Σταμπούλ) συνδ. Χρυσίνης φίλα με γιατί λιώνω (duo Σταμπούλ) συνδ. Χρυσίνης Το 1954 : Άλλον αγαπώ (duo Σταμπούλ) συνδ. Χρυσίνης Μπαμ (duo Σταμπούλ) συνδ. Χρυσίνης Το 1955 : Είδα κι’ έπαθα κυρά μου (ή πώπω κάτι μάτια) (Στ. Καζαντζίδης) και συνδημ. Χρυσίνη – Κολοκοτρώνη Εσύ ’σαι τριαντάφυλλο (Γεωργακοπούλου – Περπινιάδης) Τραγούδια του Παντελίδη προς αναζήτηση Για τα παρακάτω τραγούδια έχω ορισμένες ενδείξεις που βρήκα πάνω σε διάφορα πρωτογενή χειρόγραφα, παρτιτούρες, σημειώσεις, υποσημειώσεις του συνθέτη ή διαφημιστικούς καταλόγους, που μαρτυρούν ότι μερικά κυκλοφόρησαν και δεν έχω μέχρι στιγμής ανακαλύψει ή άλλα μπήκαν στη διαδικασία γραμμοφώνησης και χάθηκαν. Το Κωστάκη στους χορούς (Περπινιάδης, Columbia Νο 365) Κουτσομπόλα (Ρόζα, Columbia 336) Στελίτσα και Νίτσα (Χρύσα Βάμβηλα – Περπινιάδης, Odeon 1744) Τρελλαίνομαι για τους αστέρας (Περπινιάδης, Odeon 1745) Πες μου τη μοίρα μου (Μηττάκη, Parlophon 21855) Φόρα τα κόκκινα (Μηττάκη) Όλα εδώ θα μείνουνε (Ρούκουνας το 1949) Τα μάτια σου Γιαννούλα (Ρούκουνας) Τύχη γιατί με κατατρέχεις (Σοφ. Καρίβαλη, Odeon 7051) Αυγουστιάτικο μελτέμι (συνδημιουργία με Χρυσίνη) Μαρίτσα (Μαρίκα Πολίτισσα, Parlophon Β 21855 το 1936) Η μόρτισα (Μαρίκα Πολίτισσα) Αμάν Αννίτσα (Ρόζα, Οrthofon Αμερικής S-658-A) Αμάν Αννίτσα (Χρύσα Βάμβηλα, Columbia, 475) Το φιλί δεν είναι κρίμα (Νίκη Κυριακίδου ΗΜV 5051 το 1952 Παντ. Σταυράκης) Η Βαγγελιώ παντρεύεται (Ρίτα) Το σαλβάρι του Κιόρογλου (Βασ. Μαυρίκος) Η μπομπότα (κανονάκι Καμπέρης) Χήρα μερακλού (συρτό), Μεσογείτισσα (συρτό), γιατί μεθώ, Δυο ξανθές Εβραιοπούλες, περασμένα χρόνια, Καρδιοκλέφτρα, όποια μπλέξει με τον Γιάννη, αχ κουμπάρα, οι αυτοκτονούντες για τα θηλυκά, τάμπλεξα με μια μικροπαντρεμένη, ξελογιάστρα. Συνθέσεις με το όνομα του σαν Σταύρος Λαδόπουλος Όσα κι αν σου πούν για μένα, ισόβια με ρίξανε.